गोर्खा साहित्य शिरोमणि हरि प्रसाद ‘गोर्खा’ राईको १११औँ जन्मजयन्तीको अवसरमा गुवाहाटीमा शालिक अनावरण

गोर्खा साहित्य शिरोमणि हरि प्रसाद ‘गोर्खा’ राईको १११औँ जन्मजयन्तीको अवसरमा गुवाहाटीमा शालिक अनावरण

हरि प्रसाद ‘गोर्खा’ राई भवन, गुवाहाटी, असम :

नन्द किराती देवानको प्रतिवेदन

प्रख्यात गोर्खा कवि तथा साहित्यकार हरि प्रसाद ‘गोर्खा’ राईको १११औँ जन्मजयन्ती आइतबार, १५ मार्च २०२६ का दिन गुवाहाटीमा श्रद्धापूर्वक मनाइयो। यस अवसरमा भारतीय गोर्खा परिसंघ (भा.गो.प.) को असम राज्य कार्यालय परिसरमा उहाँको अर्धकाय शालिक अनावरण गरियो। उक्त स्मरणीय कार्यक्रम गुवाहाटीस्थित सामाजिक–साहित्यिक संस्था ‘सयपत्री सांस्कृतिक कला सङ्गम’ द्वारा आयोजना गरिएको थियो।

महान साहित्यकारको जीवनआकारमा निर्मित उक्त अर्धकाय शालिकको अनावरण मुख्य अतिथि भारतीय गोर्खा परिसंघका राष्ट्रिय अध्यक्ष नित्यानन्द उपाध्यायद्वारा साहित्यिक तथा सामाजिक क्षेत्रका विशिष्ट व्यक्तित्वहरूको उपस्थितिमा सम्पन्न गरियो।

कार्यक्रममा विशेष रूपमा उपस्थित हुने व्यक्तिहरूमा हरि प्रसाद ‘गोर्खा’ राईकी नातिनी तथा प्रतिष्ठित महिला उद्यमी श्रीमती सुमन राई केसी तथा उनका पति, चौतारी सामाजिक समूहका अध्यक्ष एवं विशिष्ट व्यवसायी गोपाल केसी रहेका थिए। साथै, सम्मानीय अतिथिहरूमा भा.गो.प. असम राज्य समितिका अध्यक्ष अमर अधिकारी, असम नेपाली साहित्य सभाका पूर्व अध्यक्ष तथा वरिष्ठ साहित्यकार नवा सापकोटा, आग्सूका पूर्व सभापति अर्जुन छेत्री, असम गोर्खा सम्मेलनका पूर्व मूलसचिव किशोर उपाध्याय, कमरूप जिल्ला भा.गो.प.का अध्यक्ष जगदीश गहतराज तथा कार्यक्रमको अध्यक्षता गर्ने ‘सयपत्री सांस्कृतिक कला सङ्गम’की कार्यकारी अध्यक्ष श्रीमती मुन्नी सापकोटा उपस्थित हुनुहुन्थ्यो। यसका अतिरिक्त विभिन्न युवा क्लब, महिला सङ्घ, ज्येष्ठ नागरिक तथा स्थानीय व्यक्तित्वहरूको उल्लेखनीय उपस्थिति रहेको थियो।

यस अवसरमा सम्बोधन गर्दै नित्यानन्द उपाध्यायले हरि प्रसाद ‘गोर्खा’ राईको जीवनयात्रा, साहित्यिक योगदान तथा उहाँको अमूल्य विरासतबारे विस्तृत प्रकाश पार्नुभयो। उहाँ

ले गुवाहाटीको देवकोटा नगर, मालीगाउँमा निर्माण गरिएको दुईतले ‘हरि प्रसाद ‘गोर्खा’ राई भवन’ निर्माणका लागि प्रायोजन गर्ने गोपाल केसी र सुमन राई केसीप्रति विशेष कृतज्ञता व्यक्त गर्नुभयो। उक्त भवनको पहिलो तल्लामा भारतीय गोर्खा परिसंघ, असम राज्य समितिको कार्यालय रहेको छ भने भुइँतल्लामा ‘सयपत्री सांस्कृतिक कला सङ्गम’को कार्यालय रहेको छ। साथै, हाल अनावरण गरिएको अर्धकाय शालिक पनि राईकी नातिनी र उहाँका परिवारद्वारा पूर्ण रूपमा प्रायोजित गरिएको जानकारी दिइयो।

स्वर्गीय हरि प्रसाद ‘गोर्खा’ राई (१५ मार्च १९१४ -१४ नोभेम्बर २००५) उत्तर-

पूर्व भारतका एक विख्यात गोर्खा भाषाका साहित्यकार तथा साहित्य एकेडेमीको सामान्य परिषद्का पूर्व कार्यकारी सदस्य हुनुहुन्थ्यो। उहाँ नागा हिल्सको तत्कालीन मुख्यालय कोहिमामा जन्मनुभएको थियो। बाल्यकालदेखि नै रामायण र महाभारतजस्ता महाकाव्यहरूको अध्ययनबाट प्रेरित उहाँले सीमित शैक्षिक सुविधाका बीच पनि उत्कृष्ट नतिजासहित विद्यालय शिक्षा पूरा गर्नुभएको थियो र छात्रवृत्तिसहित जोरहाट सरकारी उच्च विद्यालयमा अध्ययन गर्नुभएको थियो।

उहाँले आफ्नो पेशागत जीवन शिक्षकको रूपमा सुरु गर्नुभयो। पछि ‘अल इन्डिया रेडियो’ (आकाशवाणी) गुवाहाटी तथा कटक केन्द्रमा सेवा गर्दै सहायक निर्देशक पदसम्म पुग्नुभयो। सन् १९६८ मा उहाँले स्वेच्छिक अवकाश लिनुभयो। दोस्रो विश्वयुद्धको समयमा उहाँले सामुदायिक विकास अधिकारी, सडक तथा पुल विभागका एस.डी.ओ. तथा भारत–बर्मा सीमामा शरणार्थी पुनर्वासका लागि क्याम्प कमाण्डेन्टजस्ता महत्वपूर्ण जिम्मेवारीहरू पनि सम्हाल्नुभएको थियो।

राई एक बहुभाषाविद् हुनुहुन्थ्यो। उहाँ असमिया, हिन्दी, बंगाली, मणिपुरी, उडिया र अङ्गामी भाषामा दक्ष हुनुहुन्थ्यो भने उहाँको मातृभाषा गोर्खा भाषा थियो। उहाँको साहित्यिक यात्रा सन् १९३१ मा सुरु भएको थियो, जब उहाँको पहिलो कविता विद्यालय पत्रिका ‘ज्योति’मा प्रकाशित भएको थियो। त्यसपछि उहाँले गोर्खा र असमिया साहित्यमा निरन्तर योगदान दिँदै ‘आवाहन’, ‘रामधेनु’, ‘बाही’, ‘मणिदीप’ र ‘अरुणाचल’ जस्ता प्रतिष्ठित पत्रिकाहरूमा आफ्ना रचनाहरू प्रकाशित गर्नुभयो।

उहाँका उल्लेखनीय कृतिहरूमध्ये ‘बाबरी’, ‘मञ्चरिको बोली’ तथा कथा सङ्ग्रह ‘यहाँ बदनाम हुन्छौ’ प्रमुख हुन्। उहाँले विभिन्न भाषामा शब्दकोश तथा अनुवादसम्बन्धी परियोजनाहरूमा पनि महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउनुभएको थियो। उहाँका कविताहरू ‘क्याम्प उठ्यो’ र ‘गोर्खाको मोडल’ पश्चिम बंगाल र सिक्किमका विद्यालय पाठ्यक्रममा समेत समावेश गरिएका छन्। भाषाविज्ञानसम्बन्धी अनुसन्धानका कारण उहाँलाई सन् १९७८ मा क्यानडामा आयोजित पाँचौँ अन्तर्राष्ट्रिय अनुप्रयुक्त भाषाविज्ञान सम्मेलनमा आमन्त्रित गरिएको थियो।

आफ्नो जीवनकालमा उहाँले पद्मा धुंगाना पुरस्कार, जगदम्बी श्री पुरस्कार, परसमणि स्मृति पुरस्कार, आगम स्मृति पुरस्कार तथा असम नेपाली साहित्य सभा पुरस्कारजस्ता थुप्रै प्रतिष्ठित सम्मानहरू प्राप्त गर्नुभएको थियो। साहित्यिक योगदानका अतिरिक्त उहाँ एक सक्रिय समाजसेवी पनि हुनुहुन्थ्यो। स्वतन्त्रतापूर्व कालमै उहाँले कोहिमाको चन्दमारी र अराधुरामा प्राथमिक विद्यालय स्थापना गर्ने पहल गर्नुभएको थियो।

९५ वर्षको दीर्घ, प्रेरणादायी तथा अनुकरणीय जीवनपछि उहाँले १४ नोभेम्बर २००५ मा आफ्नो जन्मस्थान चन्दमारी, कोहिमामा अन्तिम सास लिनुभयो। आज उत्तर–पूर्व भारतका विद्यार्थी र युवाहरूले उहाँलाई “गोर्खा साहित्यका शिरोमणि” का रूपमा श्रद्धापूर्वक सम्झन्छन्। आफ्नो नाममा ‘गोर्खा’ शब्द प्रयोग गरी जातीय पहिचान र गौरवलाई स्थापित गर्ने अग्रणी व्यक्तित्वका रूपमा उहाँको योगदान सधैँ स्मरणीय रहनेछ। गुवाहाटीमा स्थापित उहाँको अर्धकाय शालिक गोर्खा साहित्य र पहिचानका लागि उहाँले पुर्‍याएको अमूल्य योगदानप्रतिको सम्मानजनक श्रद्धाञ्जलि हो।